Aleksandar Pavlović: Vrag i Turčin: privatni, teološki i politički koncept neprijatelja u srpskoj tradiciji

Ako izuzmemo Karla Šmita koji je u razlikovanju prijatelja i neprijatelja prepoznao primarno političke kategorije, koncept neprijatelja i njegov politički značaj sve do nedavno imao je relativno skroman značaj u radovima filozofa i društvenih teoretičara. Ovo predavanje ima za cilj da identifikuje tri prelomna momenata u konceptualizaciji neprijatelja u srpskoj tradiciji: ranonemanjićki period u kom se formira koncept teološkog neprijatelja, postkosovski period u kom se ta teološka koncepcija modifikuje u skladu sa novom društvenom realnošću, i sredinu devetnaestog veka kao trenutak u kom se pojam neprijatelja konačnoartikuliše u obliku pravog političkog neprijateljstva u šmitovskom smislu.

Prvi deo predavanja prati transformaciju slovenske reči vrag, koja od dvanaestog veka nadalje sve više nestaje iz upotrebe kao pojam za neprijatelja i postaje naziv za Đavola tj. Božjeg oponenta. Fokusirajući se na Žitije Stefana Nemanje Stefana Prvovenčanog, iznosi se tvrdnja da se u ovom periodu koncept neprijateljstva iz privatne sve više premešta u teološku sferu. U drugom delu predavanja ukratko se razmatraju karakteristični srednjovekovni tekstovi, kao što su pohvale i službe, pisani u slavu kneza Lazara neposredno nakon njegove pogibije na Kosovu Polju. Iako se teološki neprijatelj sada pojavljuje u konkretnoj istorijskoj relanosti kao religijski Drugi (Agarjani, Agareni, Turci…), njegova konceptualizacija ostaje prevashodno teološka a Lazareva borba i pogibija prevashodno se vrednuju iz ugla pravovernosti i mučeništva. Napokon, u završnom delu izlaganja pravo političko konceptualizovanje neprijatelja u šmitovskom smislu identifikuje se negde oko polovine devetnaestog veka. U tom periodu figura “Turčina” sve naglašenije iz religijsko-teološke prelazi u političku sferu i igra formativnu ulogu u formiranju političkog polja, što će biti ilustrovano na primerima iz usmene tradicije i Njegoševog Gorskog vijenca.

U zaključku će biti razmotreni izneti zaključci o formativnoj ulozi figure “Turčina” kao neprijatelja i kontinuiranom prisustvu teološkog aspekta u uspostavljanju političkog polja i definisanju zajednice u srpskoj tradiciji.

Aleksandar Pavlović (Beograd/Notingem) rođen je u Loznici 1976. godine. Diplomirao je i magistrirao na Filološkom fakultetu u Beogradu (uporedna književnost i teorija književnosti), a doktorirao na temu usmene tradicije Balkana na Univerzitetu u Notingemu. Radio je kao urednik na Trećem programu Radio Beograda, saradnik Instituta za književnost i umetnost i predavač na katedri za slavistiku Univerziteta u Notingemu. Objavljivao je radove iz oblasti teorije književnosti, usmene tradicije Balkana i rodnih studija, a povremeno je pisao i za BetonDanasHereticus,
E-voluciju i Književni list.