Franko Dota: Bio jednom „protuprirodni blud“: Homoseksualnost u jugoslavenskom socijalističkom krivičnom pravu

Sve do sredine pedesetih godina dvadesetog veka jugoslovenska verzija „novog socijalističkog čoveka“ bila je ukotvljena u autoritarni oblik ultramodernističke i neotradicionalističke seksualne ideologije koja je nalagala neokaljanost, čistoću i zdravlje, svojevrsni socijalistički puritanizam u intimnim odnosima. Homoseksualnost je smatrana „buržoaskom“ i „dekadentnom“, proizvodom „izopačenog kapitalizma“, kojoj su mogli biti skloni jedino „dekadentni intelektualci“, građanska klasa, sveštenici i neradnici, a nikako omladina i radništvo. Ta ideološka premisa materijalizovala se 1949. u nizu pokaznih suđenja protiv homoseksualaca u gotovo svim većim jugoslovenskim gradovima i potom u Krivičnom zakoniku koji je za „muški protivprirodni blud“ predvidio kaznu do dve godine zatvora.
Ipak, s popuštanjem ideološke retoričke prezasićenosti, homoseksualnost više nije smatrana težim zločinom koji potkopava socijalizam i kvari omladinu pa je uvrštena u kaznena dela za koja je bilo moguće izreći uslovnu kaznu ili tek sudsku opomenu. Ustavom iz 1974. zakonodavna ingerencija u materiji kaznenog prava prenesena je s federacije na republike i autonomne pokrajine, pa je svaka sastavna jedinica SFRJ ovo pitanje mogla urediti po svojoj volji.

Kriminolozi, lekari i pravnici učestalo su u javnosti zagovarali nužnost potpune dekriminalizacije homoseksualnosti. No, došlo je do razlaza oko „protivrpirodnog bluda“: za dekriminalizaciju su se odlučile SR Slovenija, SR Hrvatska, SR Crna Gora i SAP Vojvodina, dok su „uža Srbija“, SAP Kosovo, SR Makedonija i SR BiH – zadržale to kazneno delo sve do kraja socijalističkog perioda, neke i do duboko u poslednju deceniju dvadestog veka.

Franko Dota doktorand je moderne i savremene istoriji na Odseku za istoriju Filozofskog fakulteta u Zagrebu gdje izrađuje rad na temu „Javna i politička povijest muške homoseksualnosti u socijalističkoj Hrvatskoj (1945-1989)“. Objavio je knjigu Zaraćeno poraće (Zagreb, Srednja Europa, 2010) u kojoj analizira istoriografske narative o iseljavanju i stradanju Italijana Istre i Rijeke nakon Drugog svetskog rata.
Kao stipendist programa razmene Basileus ove godine boravi na Odeljenju za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu, te u arhivskim ustanovama istražuje socijalnu, pravnu i medijsku istoriju homoseksualnosti u socijalističkoj Jugoslaviji. Gotovo deset godina uključen je u hrvatski LGBT pokret kao jedan od osnivača i članova Zagreb Pridea – Povorke ponosa LGBTIQ osoba.