Monika Milosavljević: Duga tradicija biologizacije identiteta na Balkanu

Izlaganje se zasniva na kritičkom čitanju dve antropološke studije. Reč je o knjigama koje su po svojim teorijskim i metodološkim osnovama naučno prevaziđene, ali koje su za društvo u Srbiji značajne zbog toga što su zaključci ovih studija izvori opštih mesta o identitetu populacija na Balkanu, kako u prošlosti tako i u sadašnjosti.

Prva od knjiga je Etnogeneza Jugoslovena (1920) Nika Županića koja je pisana tokom Prvog svetskog rata i bila primarno namenjena engleskom tržištu. Reč je o radu u kome se antropološka i arheološka znanja u standardima ondašnje rasne antropologije prevode na jezik političkog aktivizma, pa Županić ističe „stvaralačku moć krvi i rasnog izvora“ brahikefalije ilirskih starosedelaca kod Jugoslovena.

Za razliku od Županićeve knjige, čija je recepcija bila marginalna, druga tačka analize je delo Vladimira Dvornikovića Karakterologija Jugoslovena (1939), čija popularnost nije utihnula do danas. Dvornikovićevo delo predstavlja pokušaj da se pokaže jedinstvo jugoslovenske rase polazeći od kraniologije i drugih skeletnih karakteristika, preko narodnih običaja, tradicionalnih zanata, muzike i poezije, pa do moderne književnosti i skulpture. Pored enciklopedijskog sadržaja, ova knjiga donosi, pre svega, narativ o etnogenezi Jugoslovena, za koji se može pretpostaviti da je postao opšte mesto, kako jugoslovenske kulture tako i postjugoslovenskih tumačenja porekla balkanskih populacija.

Monika Milosavljević je doktorand i asistent na Odeljenju za arheologiju, Filozofskog fakulteta u Beogradu. Radi i kao istraživač na projektu “Arheološka kultura i identitet na Zapadnom Balkanu” koji finansira Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja. Bavi se istorijom ideja u arheologiji, instrumentalizacijom nauke, arheološkom teorijom i epistemologijom.