Naziv projekta: Fikcija kao rad sećanja: kako mladi razumeju jugoslovenske ratove kroz književnost?
Trajanje projekta: Oktobar 2025- Avgust 2026
Donator: Independent Social Research Foundation
Nosilac: Institut za filozofiju i društvenu teoriju, Univerzitet u Beogradu
Istraživači: Dr Rodoljub Jovanović, Dr Tijana Matijević, Dr Milica Resanović
Kroz projekat se istražuje uloga književne fikcije u oblikovanju kolektivnog pamćenja devedesetih godina među mladim čitaocima u Srbiji, sa fokusom na omladinu rođenu posle 2000. godine koja nema lična sećanja na raspad Jugoslavije i ratove u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i na Kosovu. Projekat ispituje na koji način književnost doprinosi njihovom razumevanju i emocionalnom angažovanju u vezi sa ovim istorijskim periodom, istovremeno otvarajući šira teorijska pitanja o prenošenju znanja o prošlosti. Istraživanje posmatra fikciju kao alternativni izvor sećanja, prepoznajući da se kolektivno sećanje proteže izvan formalne istoriografije i udžbenika – što je tema koja je već istraživana. Posebno se razmatra kako fikcija objedinjuje činjenice, uvide i emocije, što u velikoj meri omogućava njenu sposobnost da približi iskustva nepravde i patnje.
Iako su prikazi rata u postjugoslovenskoj književnosti analizirani u brojnim istraživanjima, sasvim malo pažnje je posvećivano načinima na koje čitaoci tumače ova dela, odnosno uticaju koji književnost može imati na percepcije prošlosti. Oslanjajući se na teorije Rite Felski (2008, 2015) i Jana Váñe (2020), projekat smešta književnost u „prostor između“ koji nastaje u interakciji između teksta i čitaoca i tako naglašava društveno-istorijski kontekst stvaranja značenja.
Istraživanje se fokusira na tri ključna pitanja:
- Kakvo znanje mladi čitaoci stiču iz književnosti o sukobima devedesetih?
- Koje emocionalne reakcije proizvode književni prikazi rata?
- Na koji način se književna tumačenja uklapaju ili sukobljavaju sa drugim narativima o prošlosti sa kojima se mladi susreću?
Projekat takođe povezuje književne narative sa drugim izvorima istorijskog pamćenja – uključujući obrazovanje, porodične priče i medije – nudeći zatim nove uvide u formiranje kolektivnog sećanja upravo kroz književnost i iskustvo čitanja. Istraživanje je podeljeno u dve faze: empirijsko istraživanje kroz fokus grupe sa mladim čitaocima i čitateljkama i radionica sa istraživačicama i istraživačima u oblasti sociologije književnosti i postjugoslovenskih studija.